BRAŃSK to miasteczko w powiecie bielskim województwa podlaskiego, malowniczo położone nad rzeką Nurzec, przy trasie z Warszawy do Białowieży. Brańsk liczy obecnie 4 tysiące mieszkańców. Miasto dysponuje rozległymi terenami (3243 ha, w tym 875 ha lasów), czystą rzeką Nurzec. Nazwa miasta pochodzi od rzeki Bronka. W pobliżu miasta znajdują się stanowiska kultury amfor kulistych - kultury z okresu neolitu (lata 3100-2600 p.n.e.).
W X/XI w. istniał w Brańsku gród obronny w miejscu zwanym dzisiaj Zamczyskiem.

Zabytki w Brańsku:

1. Układ przestrzenny, XV-XVIII

2. Kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP, 1859-1862.

Obecny, murowany kościół pw. Wniebowzięcia NMP zbudowano w latach 859-1862, staraniem ks. Wojciecha Kociołkowskiego (1818-1885), proboszcza brańskiego (1854-1885), pochodzącego ze Zgromadzenia Księży Misjonarzy. Jego poświęcenia - na mocy pozwolenia ks. Adama Stanisława Krasińskiego (1810-1891), biskupa wileńskiego (1859-1883) - dokonał w XXV niedzielę po Zielonych Świątkach, czyli 18 listopada 1862 roku ks. Stanisław Włodkowski (1804-1879), dziekan bielski i proboszcz ciechanowiecki (1835-1864).
W czasie ostatniej wojny wycofujące się wojska niemieckie w nocy z 31 lipca na 1 sierpnia 1944 r. podpaliły kościół. Jego odbudowę prowadzili: ks. Józef Chwalko (1906-1945), wikariusz brański (1935-1945), ks. kan. Kazimierz Łomacki (1900-1962), proboszcz brański (1945-1959), a także ks. kan. Franciszek Smorczewski (1906-1975), kolejny proboszcz (1959-1975).

W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła stoi murowana plebania zbudowana w latach 1893-1902 przez ks. Antoniego Songajło (ur. 1867), proboszcza brańskiego (1893-1902). W latach 1991-1993 została ona gruntownie przebudowana staraniem ks. prał. Romana Wodyńskiego, według projektu inż. Stanisława Szymańskiego, Jerzego Olechnowicza i Małgorzaty Piotrowicz z Gdańska. W głębi posesji kościelnej znajduje się dom parafialny postawiony w 1982 roku przez ks. dr. Henryka Kardasza (1914-1995), proboszcza brańskiego (1975-1988).

3. Dzwonnica, 1863r.

Obok kościoła znajduje się murowana dzwonnica zbudowana w latach 1859- 1862, staraniem wspomnianego ks. Wojciecha Kociołkowskiego.

4. Drewniana, filialna cerkiew prawosławna pw. św. Symeona Słupnika.

Dom duchowieństwa prawosławnego, obecnie cerkiew prawosławna filia parafii pod wezwaniem św. Szymona Słupnika. W XVI w. w Brańsku znajdowały się dwie równoległe ulice - Ruska i Lacka (od 1594 r. zwana Kościelną). Obie ulice wychodziły ze skrajów rynku i prowadziły do świątyń obu wyznań -Ruska (obecnie Sienkiewicza) do cerkwi św. Szymona Słupnika z cmentarzem, zaś Lacka do kościoła p.w. Wniebowzięcia NMP. Obok cerkwi znajdował się tzw. Kozi Rynek, który najprawdopodobniej był pierwotnym placem targowym- z przed nadania praw miejskich.

Pierwsza wzmianka o brańskiej cerkwi pochodzi z 1558 r., jej fundacja musiała jednak odbyć się o wiele (może nawet o kilkaset lat) wcześniej. Do parafii brańskiej oprócz mieszczan należeli mieszkańcy większości wsi starostwa brańskiego: Zanie, Świrydy, Załuskie Stare. Bujnowo, Bronka, Jarmakowszczyzna, Kiersnowo, Sielec, Holonki, Żegunie i Bracki Młynarz. Na terenie starostwa brańskiego znajdowały się także cerkwie parafialne w Maleszach i Hodyszewie.

Z przeprowadzonej w 1717 r. wizytacji parafii brańskiej wynika, iż niedawno wzniesiona nowa cerkiew Św. Szymona Słupnika w Brańsku, której proboszczem od 1717 r. był Jakub Wanikowski, zbudowana została już na wzór kościołów łacińskich. W 1839 r. dokonana została likwidacja Cerkwi unickiej w guberniach tzw. Kraju Północno-Zachodniego i parafia w Brańsku stała się ponownie parafią prawosławną.

 W 1861 r. wybudowana została nowa murowana cerkiew, która stanęła na innym miejscu - przy rynku głównym. Stara drewniana cerkiew została rozebrana a jej wyposażenie przeniesiono do cerkwi murowanej. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w ramach represji przeciwko Cerkwi prawosławnej, parafia brańska została przez administrację państwową zlikwidowana, a cerkiew w 1930 r. zamknięto i po kilku latach rozebrano. Prawosławna społeczność Brańska pozbawiona została w ten sposób świątyni. Dopiero w 1945 r. na jej potrzeby adaptowana została i wyświęcona, zbudowana na przełomie XIX і XX w. drewniana plebania (ją również w latach 20. odebrano i wykorzystywano jako szkołę). Powstała w ten sposób filialna cerkiew, której również, nadano wezwanie św. Szymona Słupnika, należąca do parafii w Maleszach.

 5. Kapliczka z figurą św. Piotra, ul. Binduga/Kilińskiego, poł. XIX

 6. Cmentarz rzymskokatolicki, 1852r.

 7. Cmentarz prawosławny, 1803r.

 8. Cmentarz żydowski

Za miastem zachował się częściowo cmentarz. W pierwszej lepiej utrzymanej części cmentarza znajduje się kilkadziesiąt macew ustawionych tam przez miejscowego historyka Zbigniewa Romaniuka. Ustawione są w przypadkowych miejscach w kształt regularnego prostokąta. Wchodząc głębiej w silnie zarośniętą część cmentarza znaleźć można wiele nagrobków, prawdopodobnie pozostających w swoich właściwych miejscach. Ogółem na brańskim cmentarzu znajduje się kilkaset macew. W najbardziej oddalonej od wejścia części zachowały się fundamenty i części ceglanych ścian jakiejś niewielkiej budowli. Jej wymiary wskazują na to, że mógł to być ohel.

9. Drewniany dom, ul. Piłsudskiego 3.

 10. Zagroda, ul. Piłsudskiego 15, XVIII-XIX : drewniany dom mieszkalny, stodoła, obora.

 11. Grodzisko z XI w.

Najstarsze udokumentowane wiadomości o Brańsku pochodzą z przełomu X i XI w., kiedy w tym miejscu zbudowano grodzisko, a następnie osady rzemieślnicze. Grodzisko to wraz z osadami było systematycznie niszczone w kolejnych wojnach przetaczających się przez te ziemie.

 12. Drewniane koszary carskie z lat 1875-1890 (Dom Pomocy Społecznej)